Gratis artikel
Van rouwfasen naar heen en weer bewegen: hoe we rouw nu begrijpen
Waarom het oude fasemodel uit de rouwwetenschap verdween en welke modellen ervoor in de plaats kwamen
Rouw volgt geen vaste route
Lange tijd leerden hulpverleners dat rouw in vaste stappen verloopt. Eerst komt ontkenning, dan boosheid, daarna onderhandelen en somberheid, en aan het eind aanvaarding. Dat beeld komt van de Zwitsers-Amerikaanse psychiater Elisabeth Kübler-Ross, die het in 1969 beschreef in haar boek On Death and Dying. Het heeft decennialang bepaald hoe we over verlies dachten en praatten, en veel mensen kennen het nog steeds.
In de rouwwetenschap speelt dat fasemodel inmiddels nauwelijks een rol meer. Als je op een rij zet welke theorieën en modellen er worden gebruikt om rouw te bestuderen in de palliatieve zorg, de zorg rond het levenseinde, dan kom je uit op 33 verschillende benaderingen. Het gaat om een zogeheten scoping review, een studievorm die een heel vakgebied in kaart brengt zonder alle uitkomsten samen te voegen tot één antwoord. Van de 51 onderzochte publicaties gebruikte er maar één het fasemodel van Kübler-Ross. Wat het beeld bepaalt, zijn modellen die rouw zien als iets wat beweegt, met ruimte voor verschillen tussen mensen en zonder vast eindpunt.
Dat heeft gevolgen voor de manier waarop professionals rouwenden begeleiden, en ook voor hoe mensen naar hun eigen verdriet kijken.
Waarom het fasemodel tekortschoot
Kübler-Ross baseerde haar fasen op gesprekken met ernstig zieke mensen die wisten dat ze zouden sterven. Nabestaanden stonden daarbij niet centraal. Toch werd het model breed toegepast op allerlei vormen van verlies. Rouw voelt vaak chaotisch, en een model met duidelijke stappen en een eindpunt geeft houvast. Hulpverleners hadden er een kader aan en rouwenden een richting.
De praktijk bleek weerbarstiger. Mensen schommelden tussen gevoelens, vielen terug in iets wat ze al voorbij dachten te zijn of voelden verschillende dingen tegelijk. Sommigen schaamden zich omdat ze de ‘juiste’ volgorde niet aanhielden. Anderen kregen te horen dat het tijd werd voor de volgende fase, terwijl ze daar nog lang niet aan toe waren. Zo werd een model dat bedoeld was om te helpen voor sommige mensen een keurslijf. Kübler-Ross schreef later samen met David Kessler dat de fasen nooit bedoeld waren als een vaste volgorde waar iedereen doorheen moet.
Heen en weer tussen verlies en herstel
Het model dat in dat overzicht veruit het vaakst terugkomt, in een op de drie publicaties, is het duale procesmodel. De Nederlandse rouwonderzoekers Margaret Stroebe en Henk Schut beschreven het in 1999 vanuit de Universiteit Utrecht. Volgens dit model heeft rouw twee kanten die allebei aandacht vragen.
De ene kant noemen ze verliesgericht. Daar gaat het om het verlies zelf, zoals huilen om wie er niet meer is, herinneringen ophalen, over de overledene praten en het gemis voelen. De andere kant heet herstelgericht. Die gaat over alles wat door het verlies anders is geworden en opnieuw moet worden opgebouwd. Denk aan nieuwe taken en rollen, bijvoorbeeld wanneer je ineens alleen voor de kinderen staat, of aan de financiën en het huishouden die geregeld moeten worden. Ook nieuwe contacten en de vraag wie je nu bent, horen bij deze kant.
Rouwen verloopt volgens Stroebe en Schut gezond als iemand tussen die twee kanten heen en weer beweegt. Zij noemen dat oscilleren, een moeilijk woord voor slingeren. Soms zoek je het verdriet op en soms houd je het even op afstand, en allebei horen ze erbij. Ook rust hoort erbij, een pauze van allebei. Dat slingeren gaat niet volgens een vast schema. Het verschilt van persoon tot persoon en kan binnen één dag een paar keer omslaan.
Het duale procesmodel in beeld
Daardoor wordt begrijpelijk waarom iemand ’s ochtends kan huilen bij een foto, ’s middags een gewone werkdag draait en ’s avonds opnieuw overspoeld raakt door verdriet. Je kunt lachen op een verjaardag en tegelijk intens verdrietig zijn. Je kunt genieten van iets nieuws en je daar daarna schuldig over voelen. Wanneer rouwende volwassenen twee weken lang vijf keer per dag bijhouden hoe ze zich voelen, zie je precies dat beeld. Bij veel van hen veranderden de gevoelens van het ene moment op het andere.
Voor professionals geeft het model een manier om te begeleiden zonder te duwen. Is iemand vooral met het verlies bezig en komt het dagelijks leven helemaal stil te liggen, dan kan een voorzichtige stap richting herstel helpen. Stort iemand zich juist volledig op regelen en doorwerken, dan kan het goed zijn om ruimte te maken voor het verdriet. Het doel is evenwicht, en vooruitgang is daarbij een minder bruikbare maatstaf.
Twee sporen tegelijk
Op de tweede plaats staat het tweesporenmodel (Two-Track Model of Bereavement) van de Israëlische psycholoog Simon Rubin uit 1981. Rubin werkte het uit bij moeders van wie een baby plotseling was overleden. Hij zag dat rouw zich langs twee sporen tegelijk afspeelt.
Het eerste spoor gaat over hoe iemand functioneert, lichamelijk, psychisch en sociaal. Hoe slaap je, hoeveel energie heb je, hoe is je stemming en hoe gaat het met je werk en je relaties? Het tweede spoor gaat over de relatie met de overledene. Welke herinneringen en beelden heb je, hoe sterk voel je je nog verbonden en welke plek heeft die persoon nu in je leven? Rubin vond het daarnaast belangrijk om stil te staan bij het verhaal van het overlijden zelf.
Die twee sporen hoeven niet gelijk op te lopen. Iemand kan op het werk goed functioneren, terwijl de relatie met de overledene nog rauw en pijnlijk is. Het kan ook andersom gaan. Iemand heeft een rustige plek gevonden voor de overledene en worstelt toch met sombere klachten of slapeloosheid.
Het tweesporenmodel in beeld
In het tweesporenmodel hoeft de band met de overledene niet te worden losgelaten. Het gaat om een nieuwe, aangepaste relatie. Een moeder die haar kind verloor, blijft moeder. En als je partner overlijdt, houd je een relatie met hem of haar, al krijgt die relatie een andere vorm.
Voor hulpverleners betekent dit dat ze op beide sporen letten. Kijk je alleen naar hoe iemand functioneert, dan mis je hoeveel de relatie nog betekent. Heb je vooral oog voor de band met de overledene, dan kunnen problemen met slaap of stemming makkelijk buiten beeld blijven.
Betekenis zoeken en verbonden blijven
Twee andere benaderingen kwamen elk in drie publicaties voor en belichten een eigen kant van rouw.
Het betekenisgevingsmodel (meaning-making model) kijkt naar hoe mensen hun verlies proberen te begrijpen. Iedereen heeft algemene overtuigingen over het leven, bijvoorbeeld dat de wereld redelijk rechtvaardig is of dat ouders hun kinderen niet begraven. Daarnaast geeft iemand een eigen betekenis aan dit ene verlies. Rouw kan zwaarder worden als die twee met elkaar botsen, zoals wanneer de dood van een jong kind niet te rijmen valt met het idee dat het leven eerlijk is. Rouwen betekent dan ook zoeken naar een manier om het verlies en je overtuigingen weer met elkaar te verbinden.
De theorie van continuing bonds, de blijvende band, gaat ervan uit dat de relatie met de overledene doorgaat in een andere vorm. Dennis Klass en collega’s beschreven dit halverwege de jaren negentig. Praten tegen de overledene, om raad vragen of het gevoel hebben dat iemand dichtbij is, worden in dit kader gezien als gewone uitingen van rouw. Ook William Worden paste zijn bekende rouwtaken later in die richting aan.
Wat dit verandert in de begeleiding
In de begeleiding merk je de gevolgen hiervan vooral aan de vragen die je stelt. Er is geen vaste tijdlijn meer waarin rouw na een jaar ‘af’ hoort te zijn. Veel mensen dragen een verlies een leven lang met zich mee, met periodes waarin het zwaarder of lichter voelt.
De vraag “In welke fase zit je?” doet dan weinig recht aan wat iemand doormaakt. Vragen als “Waar ben je deze week vooral mee bezig, met het gemis of met alles wat geregeld moet worden?” of “Welke plek heeft je vader nu in je leven?” sluiten beter aan bij hoe rouw in deze modellen wordt begrepen. Het doel ligt minder bij afronden en meer bij het verlies een plek geven in een leven dat doorgaat.
Stroebe en Schut ontwikkelden hun model mede vanuit kritiek op het oude idee van rouwarbeid, de gedachte dat je het verdriet helemaal moet doorleven om eroverheen te komen. Volgens hen was dat idee te vaag omschreven en te weinig onderbouwd, en hield het te weinig rekening met verschillen tussen culturen en tijden.
Dat punt over cultuur geldt ook voor de nieuwe modellen. De bekendste komen uit Nederland, Israël en de Verenigde Staten, en ook het meeste werk in het overzicht kwam uit die laatste twee landen. Alleen Engelstalige publicaties telden mee. Hoe mensen omgaan met de band met overledenen, met het tonen van emoties en met de rol van familie en gemeenschap, verschilt sterk per cultuur. Voor begeleiders zijn de modellen dan een landkaart, en blijft de vraag hoe het voor deze ene persoon zit.
De grenzen van dit overzicht
Het overzicht heeft ook duidelijke grenzen. Het gaat over rouw rond de palliatieve zorg en de rouwzorg daarna, met publicaties uit de tien jaar daarvoor. Een deel ervan ging over rouw die al voor het overlijden begint, bijvoorbeeld bij partners en ouders van ernstig zieke mensen. Andere verliezen, zoals een scheiding of het verlies van gezondheid, vallen erbuiten.
Verder laat zo’n overzicht zien welke modellen in gebruik zijn. Of die modellen kloppen, of dat begeleiding op basis van die modellen rouwenden beter helpt, valt er niet uit af te leiden. Dat een model vaak gebruikt wordt, zegt vooral iets over de keuzes van wetenschappers.
Bijna de helft van het werk was kwalitatief. Daarin vertellen mensen in interviews over hun ervaringen, in plaats van vragenlijsten in te vullen. Daarnaast kwamen 37 verschillende meetinstrumenten voor, meestal vragenlijsten. Dat maakt het lastig om uitkomsten met elkaar te vergelijken, en roept de vraag op hoe je rouw het beste meet. De modellen zelf zijn in twee groepen te verdelen. De ene groep beschrijft hoe rouw verloopt, de andere hoe mensen ermee omgaan. Naar dat laatste, de manieren waarop mensen het volhouden, is veel minder gekeken. De auteurs zien daar zelf ruimte voor nieuw werk.
Dat een paar modellen het veld zo sterk bepalen, roept vragen op. Missen we zo kanten van rouw die minder goed in deze modellen passen? En zijn er rouwenden voor wie deze modellen weinig herkenbaar zijn?
Wat dit betekent als je zelf rouwt
Voor wie zelf met verlies leeft, kan dit geruststellen. Als rouw geen rechte lijn is, kun je het ook niet in de verkeerde volgorde doen. Heen en weer gaan tussen verdriet en de draad weer oppakken, of tussen het verlies opzoeken en het even wegzetten, hoort er allemaal bij.
Tegelijk waarschuwen de modellen voor de uitersten. Als het verdriet alles opslokt en er voor de rest van het leven geen ruimte meer is, kan iemand vast komen te zitten. Het omgekeerde kan ook, wanneer iemand het verdriet maandenlang wegduwt door zich op werk of drukte te storten. Stroebe en Schut gebruiken die twee uitersten om te begrijpen hoe rouw kan vastlopen. Hoe het evenwicht ertussen eruitziet, verschilt per persoon.
De modellen geven ook woorden. “Vandaag gaat het vooral over het gemis” of “Het regelen lukt, maar ik mis hem enorm” zegt meer dan alleen “Ik heb het moeilijk”. Voor naasten helpt die kennis ook. Een goede dag betekent niet dat iemand eroverheen is, en een zware dag na maanden is geen teken dat het misgaat.
Ruimte voor hoe rouw werkelijk verloopt
De rouwwetenschap is opgeschoven van vaste stappen naar beweging, en van loslaten naar een band die een andere vorm krijgt. Voor professionals betekent het flexibel begeleiden, met oog voor verschillen tussen mensen, en rouw benaderen als iets wat ondersteund kan worden in plaats van opgelost. Voor rouwenden betekent het dat hun eigen manier van rouwen klopt, dat tegenstrijdige gevoelens normaal zijn en dat de band met wie er niet meer is mag blijven bestaan.
De modellen helpen het meest als je ze losjes vasthoudt. Ze geven taal en richting, en toch loopt het verhaal van iemand die rouwt bijna altijd net anders dan het schema. Daarom blijft luisteren nodig, in de spreekkamer en thuis aan tafel.
Bronvermelding
- Kustanti, C. Y., Effendy, C., Fauk, N. K., Haryanti, P., Arifin, H., Isnanto, I., Yunitri, N., Maawati, F., Adi Wibawa, Y., Octary, T., & Ikaningtyas, N. (2025). A scoping review of theories and models applied for grief and bereavement projects. Death Studies, 49(7), 926-935. https://doi.org/10.1080/07481187.2024.2370460
- Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The dual process model of coping with bereavement: Rationale and description. Death Studies, 23(3), 197-224. https://doi.org/10.1080/074811899201046
- Rubin, S. S. (1981). A two-track model of bereavement: Theory and application in research. American Journal of Orthopsychiatry, 51(1), 101-109. https://doi.org/10.1111/j.1939-0025.1981.tb01352.x
- Marcolini, S., Pociūnaitė-Ott, J., ten Klooster, P., Franzen, M., & Lenferink, L. I. M. (2026). Profiles of fluctuating prolonged grief disorder reactions using experience sampling data. Journal of Psychiatric Research, 192, 20-29. https://doi.org/10.1016/j.jpsychires.2025.10.017
- Kübler-Ross, E. (1969). On Death and Dying. Macmillan.
- Kübler-Ross, E., & Kessler, D. (2005). On Grief and Grieving: Finding the Meaning of Grief Through the Five Stages of Loss. Scribner.
- Klass, D., Silverman, P. R., & Nickman, S. L. (Red.) (1996). Continuing Bonds: New Understandings of Grief. Taylor & Francis.
Thema's in dit artikel
Geschreven door
Wouter van der Toorn is medeoprichter van RouwExpertise.nl en Bright Elephant en schrijft de meeste artikelen op de site. Hij leest wat er wereldwijd over rouw wordt onderzocht en zet dat om in gewone taal, voor wie zelf rouwt en voor wie met rouwenden werkt.
Nieuwsbrief
Rouw in gewone woorden, in je mailbox
Eens in de twee weken sturen we je nieuwe artikelen, wat onderzoek over rouw laat zien en iets om te lezen of te kijken. Voor wie zelf rouwt en voor wie iemand bijstaat.
- Gratis
- Eens in de twee weken
- Afmelden met één klik
Verder lezen
ArtikelPremiumAlleen voelen in gezelschap
Na het verlies van een partner voelen veel mensen zich eenzaam, zelfs wanneer ze omringd worden door familie en vrienden. Dit verschijnsel gaat over iets wat onderzoekers "emotionele eenzaamheid"…
Lees het artikel
ArtikelGratisWilliam rouwt om zijn vriendin in de Minecraftwereld die ze samen bouwden
Zes weken na de dood van zijn vriendin loopt William door de wereld die ze samen bouwden in Minecraft. Hij vindt vergeten liefdesbriefjes en bouwt een monument. Over herinneringsplekken, digitaal of…
Lees het artikel
ArtikelPremiumDe kunst van troostvolle nabijheid
Als iemand in je omgeving rouwt, voel je vaak die diepe behoefte om te troosten. Je wilt helpen, het lijden verzachten, iets betekenisvols zeggen of doen. Maar tegelijk voel je je machteloos en…
Lees het artikel