Als regelwerk en ruzie de rouw verdringen: wat de afwikkeling van een nalatenschap met nabestaanden doet

Na een overlijden moet er veel geregeld worden, meestal door de mensen die het meeste verdriet hebben. Een erfenis haalt bovendien oude familiepatronen boven. Over wat dat met rouw doet, en wat voorbereiden daaraan kan veranderen.

Bij Bright Elephant kloppen regelmatig mensen aan omdat ze bij anderen hebben gezien hoe het kan gaan. Ze maakten bijvoorbeeld van dichtbij mee wat een enorme toestand het werd toen de moeder van een vriendin overleed en er niets geregeld bleek. “Dat wil ik mijn eigen kinderen niet aandoen“, zeggen ze dan. Of ze willen het zichzelf besparen als straks hun eigen ouders aan de beurt zijn. Soms willen ze het voor een vriendin goed regelen.

Bright Elephant begon als bedrijf dat nalatenschap en rouw samen wilde bekijken. Meestal worden die twee helemaal los van elkaar gezien. Voor de erfenis en alles wat daarmee samenhangt ga je naar de notaris, en met je verdriet kun je bij een rouwbegeleider terecht, als je die al zoekt. Maar in het leven van nabestaanden loopt het allemaal door elkaar heen. Inmiddels richten we ons met Bright Elephant vooral op de voorbereiding en afwikkeling van nalatenschappen. Daaruit is RouwExpertise.nl ontstaan, een platform dat helemaal over rouw gaat. Doordat we beide kanten kennen, zien we hoe vaak het een het ander in de weg zit. Mensen komen soms niet aan rouwen toe omdat er te veel geregeld moet worden of omdat de familie ruzie heeft over wat er achterbleef.

Neem twee zussen van wie we de nalatenschap van hun ouders mochten afwikkelen. Die ouders waren het moeizame gesprek over hun nalatenschap altijd uit de weg gegaan, omdat ze merkten dat hun dochters het onderling niet goed met elkaar konden vinden. Er was dan ook helemaal niets geregeld. Een van de dochters had zoveel wantrouwen dat ze haar zus ook niet vertrouwde om de afwikkeling te doen. Op papier was het een vrij eenvoudige nalatenschap. Toch werd de pijn die altijd was verzwegen een onderdeel van de afwikkeling. Die pijn uit het verleden liep als een ongevraagde gast het hele proces met ons mee.

Rouwen en regelen tegelijk

Rouw gaat over het gemis van wie er weg is, en ook over alles wat er in je leven verandert en geregeld moet worden. Stroebe en Schut beschrijven dat goed in hun duale procesmodel. Stel je een slinger van een ouderwetse klok voor die heen en weer beweegt. Aan de ene kant slingert hij naar het verlies zelf, met het gemis en de herinneringen. Aan de andere kant slingert hij naar het nieuwe leven, de werkelijkheid die door het verlies anders is geworden. In het model heet dat verliesgericht en herstelgericht. Praktische zaken kunnen bij allebei horen: ze gaan over wat is weggevallen en over wat nieuw moet worden. Daarnaast heb je af en toe rust nodig van allebei. Dat hoort ook bij gezond rouwen.

Regelwerk is dus op zich geen obstakel voor rouw. Een middag formulieren invullen kan zelfs even houvast geven, omdat je dan iets heel concreets kunt doen. Lastig wordt het pas als het regelen alle ruimte inneemt en er voor de rest niets overblijft. Oudere weduwen en weduwnaars beschrijven de eerste tijd na het overlijden als een periode waarin de afwikkeling van de nalatenschap en heftige rouw door elkaar liepen. Nabestaanden vertellen ook hoe slecht voorbereid en hoe weinig gesteund ze zich voelden bij al het administratieve werk dat er ineens lag.

En dan is er het geld. Na de dood van een partner valt vaak een inkomen weg, of verandert de financiële situatie ingrijpend. Wie er na het overlijden van de partner financieel op achteruitging, liep in de tijd daarna ook meer risico op psychische klachten. Geldzorgen horen dus bij de rouw, en ze kunnen het verdriet zwaarder maken.

Als je er ook nog kinderen bij hebt

Denk aan een moeder die haar man verliest en kinderen heeft die naar school gebracht moeten worden en huiswerk hebben. Zij heeft niet de luxe om eerst even te rouwen. Het gezin draait door, en ondertussen moet ook de nalatenschap worden afgewikkeld.

Ouders die hun partner verliezen terwijl er nog kinderen thuis wonen, vertellen dat ze er ineens alleen voor staan en dat er veel meer van hen gevraagd wordt. Diezelfde kinderen geven hun wel een reden om door te gaan. Vaders beschrijven hoe zwaar het op hun tijd en energie drukt om met hun eigen verdriet en dat van de kinderen bezig te zijn, vooral als die nog jong zijn.

Maar je kunt niet zomaar de conclusie trekken dat kinderen de rouw zwaarder maken. Bij jonge weduwen en weduwnaars maakte het voor hun welzijn geen verschil of er kinderen waren. Wat wel meetelde, waren werk en geld. Het gaat dus vooral om de druk eromheen, en die bestaat voor een flink deel uit dingen die geregeld kunnen worden of die iemand anders kan overnemen.

Voor wie naast zo’n ouder staat, ligt daar een concrete manier om te helpen. Als rouwbegeleider kun je vragen hoe het met de afwikkeling staat en wie daarbij helpt. Als vriend of buurvrouw kun je aanbieden om een avond samen de administratie door te nemen, of om de kinderen een paar keer per week van school te halen. Daarnaast zijn er partijen zoals Bright Elephant die het regelwerk van je overnemen. Dan komt er ruimte voor wat er ook toe doet: je gezin, je eigen rouw en het vormgeven van het leven in deze nieuwe realiteit.

Wat een erfenis bovenhaalt

Een erfenis gaat zelden alleen over geld. Kenneth Doka, de Amerikaanse rouwdeskundige die het begrip niet-erkende rouw (disenfranchised grief) bedacht, keek al in de jaren negentig naar wat een erfenis doet met volwassenen die een ouder verliezen. De erfenis liet vooral zien wat er in de familie al speelde. Waar de verhoudingen goed waren, voelde de verdeling als een soort bevestiging van het leven van de overledene en van de band met elkaar. Maar waar al langer spanning zat tussen ouders en kinderen, of tussen broers en zussen, kon die bij de verdeling verder oplopen. Dat merken we in de praktijk ook vaak. We zeggen weleens: de oude gezinspatronen spelen weer op. Rond een overlijden wordt alles uitvergroot.

Na de dood van hun ouders kan het tussen broers en zussen alle kanten op gaan. Sommigen groeien naar elkaar toe en houden elkaar steviger vast. Bij anderen gaat het van kwaad tot erger met slaande ruzies, ordinaire scheldpartijen en rechtszaken. En soms verandert er helemaal niets. Een van de patronen die bij volwassen broers en zussen steeds terugkwamen, kreeg de naam “onafgehandelde nalatenschap”. Daarbij komt de erfenis maar niet rond en blijft die de familie bezighouden.

Daar komt bij dat een testament een boodschap van de overledene is waar je niet meer op kunt reageren. Het is een gegeven. Een literatuurwetenschapper die romans en memoires over testamenten naast elkaar legde, noemde het een gecodeerde boodschap aan de erfgenamen, waarover niet te onderhandelen valt. Staat er bijvoorbeeld iets onverwachts in het testament, dan kun je de overledene niet meer vragen waarom. Die vraag blijft dan altijd liggen, en dat kan de gemengde gevoelens die bij rouw horen sterker maken.

Ruzie die de rouw in de weg zit

Wat wij in de praktijk zien, is dat families soms niet aan rouwen toekomen, omdat alle energie opgaat aan de strijd over de nalatenschap. Voor zover wij weten heeft niemand ooit langere tijd gevolgd hoe lang een afwikkeling duurt en wat dat met de rouw doet. Over ruzie rond het sterfbed is wel meer bekend, en dat helpt om het te begrijpen.

Nabestaanden uit families waarin aan het eind van het leven veel geschreeuwd en gescholden werd, of waarin men het oneens was over wat een goede dood is, hadden vaker last van depressie en van langdurige rouw. Met langdurige rouw bedoelen we rouw die lang heftig blijft en het dagelijks leven ontregelt. Bij mantelzorgers van mensen met longkanker was die rouw het zwaarst in families waar het eerst rustig was, en waar pas rond het levenseinde conflict ontstond.

Een erfenis kan precies zo’n moment zijn waarop een familie die altijd goed met elkaar omging, ineens tegenover elkaar komt te staan. Of dat daarna net zo doorwerkt als ruzie aan het sterfbed, weten we niet.

Doka zag in zijn onderzoek nog iets. Rond juridische momenten, zoals het afronden van de nalatenschap, kan de rouw opnieuw opspelen, ongeveer zoals dat rond een sterfdag kan gebeuren. Hij noemde dat een afwikkelingsreactie. Je kunt dus denken dat je er klaar mee bent als de laatste handtekening staat, en dan juist een nieuwe golf van verdriet krijgen. Alsof de rouw dan pas officieel de ruimte krijgt.

Wat voorbereiden wel en niet oplost

Dan de mensen die bij ons komen omdat ze het anders willen doen. Het meeste bewijs dat voorbereiding nabestaanden in hun rouw helpt, gaat over medische wensen. Ouderen die met begeleiding hun wensen voor het levenseinde bespraken en vastlegden, kregen veel vaker de zorg die ze wilden. Hun nabestaanden hadden na het overlijden minder last van stress, angst en depressie dan de nabestaanden van patiënten die die begeleiding niet kregen. In Nederland worden zulke wensen vaak in of naast een levenstestament vastgelegd.

Bij een erfenis ligt het anders, want een testament alleen voorkomt geen ruzie. Uit wat Doka beschreef, blijkt vooral hoeveel de verhoudingen in de familie meewegen. Wel is het winst als je nabestaanden je wensen van tevoren kennen. Maar als een testament als een verrassing komt, blijft het een boodschap waar niemand meer iets op kan terugzeggen. Dus leg niet alleen vast, maar probeer ook met je dierbaren te bespreken waarom je die keuzes maakt. Bespreek met je kinderen wie wat graag wil hebben, en waarom bepaalde spullen er voor iemand toe doen.

Toen we met Rick bij het voorbereiden eindelijk alle zaken op een rij hadden, zei hij dat hij nu het gevoel had dat hij volwassen was geworden. Het was grappig, maar er zat ook een serieuze ondertoon in. Want hij heeft voor hem, zijn partner en zijn kinderen serieus werk gemaakt, en beseft ook hoe belangrijk het is.

Een testament, een levenstestament en een paar heldere afspraken halen veel regelwerk en kopzorgen weg bij de mensen die achterblijven. Daarmee houden zij meer ruimte over om te rouwen, ook al blijven het verdriet en eventuele oude spanningen in de familie bestaan.

Voor wie er nu middenin zit

Voor de moeder met kinderen die naar school moeten, komt voorbereiding te laat. Wat voor haar het verschil kan maken, is dat het regelen niet allemaal op haar bord blijft liggen. Een professional zoals een RegisterExecuteur kan met een volmacht van de erfgenamen veel van de afwikkeling overnemen.

Als rouwbegeleider kun je naast het verdriet ook vragen hoe het met de afwikkeling staat, of er geldzorgen zijn en hoe de familie met elkaar omgaat sinds het overlijden. Vraag ook hoe de laatste weken voor het overlijden in de familie verliepen. Was er toen al onenigheid, dan weet je waar je op kunt letten. En houd de afronding van de nalatenschap in het oog, want juist als iemand denkt dat het achter de rug is, kan de rouw weer opspelen.

Zit je zelf in een familie die het niet eens wordt, dan helpt het soms om de verdeling even uit de familie te halen. Een RegisterExecuteur, een notaris of een nalatenschapsmediator kan de geschilpunten op een rij zetten, zodat jullie niet elke kwestie onderling hoeven uit te vechten. Daarmee komen de verhoudingen niet vanzelf weer goed. Maar er komt dan wel iets meer ruimte voor het verdriet om wie er weg is, en in onze ervaring gaat het daar onder de ruzie vaak over.

Waarom rouw en nalatenschap bij elkaar horen

Voor nabestaanden gebeurt het regelen en het rouwen in hetzelfde leven, en in hetzelfde hoofd. Daarom werken Bright Elephant en RouwExpertise.nl naast elkaar. Een goed geregelde nalatenschap geeft ruimte om te rouwen. En iemand in rouw heeft soms meer aan hulp bij de formulieren dan aan nog een goed gesprek.

Misschien ken je zelf iemand die straks alles moet regelen terwijl hij of zij tijd nodig heeft om te rouwen. Je partner bijvoorbeeld, of een broer die altijd alles oppakt. Wat zou je nu al kunnen doen, zodat die persoon later wat meer ruimte heeft?

Dit zou je kunnen doen

Heb jij hulp nodig bij het voorbereiden of afwikkelen van een nalatenschap? Neem contact op met Sandra Jongeneelen via brightelephant.nl/contact.

---

Bronnen

• Anderson, E., Bennett, K. M., Van Vuuren, J., & Soulsby, L. K. (2022). Partner bereavement when parenting dependent children: What factors influence adjustment? Death Studies, 47(3), 239-248. https://doi.org/10.1080/07481187.2022.2048281
• Chami, J. M., & Pooley, J. A. (2021). Widowed young: The role of stressors and protective factors for resilience in coping with spousal loss. Omega, 88(2), 477-504. https://doi.org/10.1177/00302228211047088
• Corden, A., & Hirst, M. (2013). Economic components of grief. Death Studies, 37(8), 725-749. https://doi.org/10.1080/07481187.2012.692456
• Detering, K. M., Hancock, A. D., Reade, M. C., & Silvester, W. (2010). The impact of advance care planning on end of life care in elderly patients: Randomised controlled trial. BMJ, 340, c1345. https://doi.org/10.1136/bmj.c1345
• Doka, K. J. (1992). The monkey’s paw: The role of inheritance in the resolution of grief. Death Studies, 16(1), 45-58. https://doi.org/10.1080/07481189208252556
• Greif, G. L., & Woolley, M. E. (2015). Patterns in adult sibling relationships after the death of one or both parents. Journal of Social Work in End-of-Life & Palliative Care, 11(1), 74-89. https://doi.org/10.1080/15524256.2015.1021435
• Hamano, J., Morita, T., Igarashi, N., Shima, Y., & Miyashita, M. (2020). The association of family functioning and psychological distress in the bereaved families of patients with advanced cancer: A nationwide survey of bereaved family members. Psycho-Oncology, 30(1), 74-83. https://doi.org/10.1002/pon.5539
• Holmgren, H. (2019). Life came to a full stop: The experiences of widowed fathers. Omega, 84(1), 126-145. https://doi.org/10.1177/0030222819880713
• Kramer, B. J., Kavanaugh, M., Trentham-Dietz, A., Walsh, M., & Yonker, J. A. (2010). Complicated grief symptoms in caregivers of persons with lung cancer: The role of family conflict, intrapsychic strains, and hospice utilization. Omega, 62(3), 201-220. https://doi.org/10.2190/om.62.3.a
• MacArthur, N. D., Kirby, E., & Mowll, J. (2022). Bereavement affinities: A qualitative study of lived experiences of grief and loss. Death Studies, 47(7), 836-846. https://doi.org/10.1080/07481187.2022.2135044
• Stahl, S. T., de Abril Cameron, F., Croswell, E., Campbell, E., & Hamm, M. E. (2025). Older bereaved adults experiences navigating daily life without their loved one: A qualitative study. Death Studies. https://doi.org/10.1080/07481187.2025.2591310
• Stone, E. (2008). The last will and testament in literature: Rupture, rivalry, and sometimes rapprochement from Middlemarch to Lemony Snicket. Family Process, 47(4), 425-439. https://doi.org/10.1111/j.1545-5300.2008.00263.x
• Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The dual process model of coping with bereavement: Rationale and description. Death Studies, 23(3), 197-224. https://doi.org/10.1080/074811899201046