Gratis artikel
Rouw bij dementie begint lang voor het afscheid
Naasten van iemand met dementie rouwen vaak al jaren voordat die persoon overlijdt, zonder ritueel en zonder duidelijk moment. Ook mensen met dementie rouwen zelf.
Twee Nederlandse mannen zorgen thuis voor hun vrouw. Allebei kregen ze te horen dat hun vrouw dementie heeft, midden in hun werkzame leven, toen hun kinderen soms nog thuis woonden. Twee jaar lang vertelden ze elk jaar hoe het ging. De ene man zegt dat hun relatie sterker is dan ooit. Praten lukt niet meer, maar ze knuffelen de hele tijd. De andere man zegt dat de relatie weg is. Zijn vrouw is er nog, maar hij is alleen. Het is moeilijk, zegt hij, maar zo is het nu eenmaal.
Het is dan wel dezelfde ziekte, maar toch beleven ze hun partner totaal verschillend. Dat zegt iets over rouw bij dementie. Er is geen precieze dag aan te wijzen waarop een verlies begint. En er is ook geen vaste vorm van dit trage afscheid. Partners en kinderen zien hun dierbare veranderen, en de mensen met dementie zelf verliezen ook van alles.
Een verlies dat geen einde heeft
De Amerikaanse gezinstherapeut Pauline Boss gaf deze ervaring de naam ambigu verlies, of onduidelijk verlies. Iemand is lichamelijk en fysiek wel aanwezig, maar psychisch steeds minder bereikbaar. Als je dat vergelijkt met het verlies door overlijden, dan is er een begrafenis, er zijn kaarten en mensen komen langs. Bij dementie gebeurt dat allemaal niet. Terwijl je wel iemand kwijtraakt.
Rouw die al voor het overlijden begint, heet ook wel anticiperende rouw. Bij mantelzorgers van iemand met dementie is die rouw sterk verweven met het gewone leven. Het gaat om de vraag wie iemand nog is als hij zo anders is geworden. Het zit em in de rollen en routines die je steeds opnieuw moet uitvinden en inrichten. En het zit in een tijdsgevoel dat ontregeld raakt, omdat niemand weet hoe lang dit gaat duren. Je hoort vaak mantelzorgers het beeld van een levende dood gebruiken. En dat zie je dan ook wel, in het beeld van ongemak van rouwen om iemand die ook naast je zit.
Nederlandse mantelzorgers beschreven hun rouw als een lang proces met een paar ijkpunten. Een van die momenten was de diagnose, een ander het moment waarop de relatie zoals die was verdween. Ook de beslissing over een verpleeghuis voelde zo, omdat je je dierbare dan moet laten gaan, nog voordat ze is overleden.
Getrouwd en toch alleen
Voor partners komt een groot deel van het verlies samen in het huis waar ze wonen. Een partner van wie de echtgenoot naar een verpleeghuis was verhuisd, vatte het samen in vier woorden. Lege stoel, leeg bed. Een ander vergeleek het met een scheiding. Herinneringen die ooit van twee mensen waren, liggen nu nog maar bij één persoon. Je kunt ze met niemand meer ophalen.
Je partner bezoeken worden een nieuwe plicht en daarbij ook een nieuwe bron van schuldgevoel. Partners gaan om de relatie, voor zover nog mogelijk, levend te houden en hun eenzaamheid te verlichten. Maar ze gingen ook om te controleren of hun man of vrouw goed verzorgd wordt. Het afscheid aan het eind van een bezoek is vaak het zwaarst. Een van de partners moest steeds stiekem wegglippen, om de ander niet van streek te maken. En als je weer eens iets voor jezelf doet, voelt dat al snel als ontrouw aan je partner. Op een feestje tussen stellen voel je je toch de vreemde eend. Sommige partners verlangen ernaar dat het voorbij is, zodat ze opnieuw kunnen beginnen. Maar ze schamen zich vervolgens dat ze spelen met die gedachten.
De man die zich alleen voelde, merkte ook dat zijn omgeving spreekwoordelijk kromp. Zijn omgeving begreep steeds minder van wat hij doormaakte. In zo’n tijd leer je je echte vrienden kennen. Dat is pittig. Juist in deze periode heb je ze het hardste nodig! De man die zo veel knuffelde, vond het begin van de dagbesteding moeilijk. Het voelde alsof hij een kind naar school bracht en de zorg aan een ander overgaf.
Kinderen die hun ouder zien veranderen
Kinderen en jongeren van een ouder met dementie op jonge leeftijd beschrijven vergelijkbaar verdriet. Op hun eigen manier. Ze verliezen hun echte vader of moeder, die langzaam een vreemde wordt. Veel van hen houden de diagnose lang voor hun vrienden verborgen. Ze nodigen uiteindelijk niemand meer uit, uit angst voor wat hun ouder zal doen; er is het risico dat ze zich misdragen of er iets niet goed. Ze houden hun gevoelens dan maar binnen, om de gezonde ouder niet nog meer te belasten.
Er wordt dan nog wel vaak gezegd dat iemand met dementie nog steeds dezelfde persoon is. Maar voor kinderen is dat niet een helpende gedachte. Ze worden geacht zich tegenover hun ouder te gedragen zoals vroeger, terwijl die ouder niet meer de vader of moeder is die ze kenden. Op websites van dementie- en mantelzorgorganisaties in Europa, ook in Nederland, is maar weinig informatie te vinden die zich op jonge mantelzorgers richt. Over rouw en verlies is er voor hen al helemaal weinig.
Soms is er een mooi moment dat de oude persoon weer even doorbreekt. Bij dementie in een vergevorderd stadium kan iemand ineens helder zijn, kort en onverwacht. Dat gebeurt vaak in de laatste maanden voor het overlijden. Een dochter voelde zichzelf schuldig over hoe het leven van haar vader nu eruitzag. Maar haar vader had ook zo’n helder moment. Hij vertelde toen over belangrijke herinneringen uit zijn leven. Dat deed haar echt goed. Voor anderen is zo’n moment iets dat hoop geeft maar wat ook weer snel wegzakt. De meeste mantelzorgers kijken positief op zo’n moment terug, maar voor sommigen blijft het een verwarrende herinnering.
Ook mensen met dementie rouwen
Nu is er niet veel aandacht voor de rouw van mensen met dementie zelf. Bij vormen van dementie waarbij eerst de taal of het zicht achteruitgaat, en het geheugen langer goed blijft, merken mensen hun verliezen vaak maar al te goed op. Een man met zo’n vorm van dementie, die zijn zicht aantast, vertelde dat hij het gras niet meer kan maaien. Dat klinkt misschien kinderachtig, zei hij, maar hij maaide het gras al sinds zijn twaalfde. Hij begrijpt goed waarom het niet meer gaat, maar het gevoel over zijn eigen onmacht verdwijnt er niet door. Tijdens hetzelfde gesprek gaf hij toe dat hij soms chagrijnig is, en hij en zijn vrouw keken elkaar aan en lachten.
Precies zo gaat dat vaak bij mensen met zo’n vorm van dementie. Ze schommelen tussen wat ze verloren en wat ze nog hebben. Vaak ging het om praten, werk, autorijden en alledaagse taken. Humor kan echt helpen, en ook een houding van dankbaarheid voor wat er nog wel was. Wat juist niet helpend was, was als anderen over hen heen praatten of taken overnamen die ze nog zelf konden. Mensen met dementie worden bovendien vaak buitengesloten van rouwondersteuning, omdat men aanneemt dat die voor hen niet geschikt is.
Een aparte vraag is wat er gebeurt als iemand met dementie zelf een dierbare verliest. In Japan keken zorgverleners terug op het gedrag van bewoners met dementie na zo’n sterfgeval. Er waren drie verschillende reacties. Onrust en ander moeilijk gedrag zag je bij de eerste groep. Daarnaast zagen zorgverleners bewoners die sterk op de overledene gericht bleven, of die juist lusteloos en somber werden. Zorgverleners die er direct na het overlijden al bij waren, zagen meer van zulke reacties dan collega’s die pas later betrokken raakten.
Dan heb je ook nog die lastige vraag of je iemand met dementie nu wel moet vertellen dat een dierbare is overleden. De meeste Japanse familieleden uit de onderzoeken vonden van wel, uit respect en om de band die er was te erkennen. Maar er waren ook redenen om het juist niet te doen zoals de lichamelijke toestand, verwarring, angst voor een heftige reactie of het advies van een zorgverlener. Zorgverleners dachten er onderling heel verschillend over, en in de meeste instellingen waren er geen afspraken over. Het is wel goed om te weten dat het in deze context gaat hier om wat zorgverleners achteraf zagen; dit ging om een Japanse zorgcultuur waarin families zelf veel beslissen. Daardoor blijft meer buiten beeld wat iemand met dementie zelf voelt bij zo’n verlies.
Wat er na het overlijden gebeurt
Als iemand met dementie overlijdt, gaat het met de meeste nabestaanden binnen een jaar weer redelijk goed, maar een kleiner deel blijft langer worstelen. Opluchting hoort vaak bij de emoties die loskomen; het lijden is voorbij en de zorg valt je van je schouders. Een mantelzorger noemde het een zegen voor hem, en voor zichzelf een last die een beetje lichter werd. Goed om te onderstrepen dat het niets zegt over hoeveel iemand van de overledene hield, en het mag er zijn naast het verdriet.
Schuldgevoel kan juist dan opkomen. Vietnamese vrouwen die voor een naaste met dementie zorgden, vonden tijdens de zorg meestal dat ze hun best deden. Vrouwen bij wie de zorg al achter de rug lag, spraken veel vaker over schuld. Achteraf vonden ze hun zorg tekortschieten, vooral als hun naaste het aan het eind slecht of lastig had of als het sterven moeilijk verliep.
Wat naasten en begeleiders kunnen doen
Erkenning. Dat is een belangrijk begin. Het helpt mantelzorgers als hulpverleners begrip tonen voor wat de zorg hun kostte. Een lotgenotengroep kan, naast erkenning, ook informatie en herkenning geven. Hierdoor kwam er meer grip op de situatie. Sommige contacten tussen mantelzorgers en hulpverleners blijven jaren bestaan. Een van de mantelzorgers noemde de vaste casemanager, die op den duur meer voor de mantelzorger kwam dan voor de patiënt, een echte steunpilaar. In het begin van een verpleeghuisopname vertrouwden de mantelzorgers de zorg vaak niet. Na een paar maanden groeide dat vertrouwen, als ze merkten dat de zorgverleners beter oog kregen voor wat hun vrouw nodig had.
Mensen met dementie zelf hebben er baat bij als je vraagt wat ze nodig hebben en ze de tijd geeft. Velen willen ook graag iets voor een ander blijven betekenen. En voor kinderen helpt het als een volwassene erkent dat hun ouder echt veranderd is, en dat hun verdriet daarover klopt.
Twee mannen, twee vormen van rouw
Bij de twee mannen uit het begin heeft rouw elk een andere vorm. De een voelt zich al alleen terwijl zijn vrouw nog leeft, de ander vindt in elke knuffel nog een relatie. Allebei rouwen ze, en allebei verdienen ze daar erkenning voor. Over rouw terwijl iemand er nog is, bij dementie maar ook bij andere ziektes, schreven we een apart artikel. In onze veelgestelde vragen staat ook kort hoe je kunt rouwen om iemand die nog leeft. De films The Father en Still Alice laten de ziekte van binnenuit en van dichtbij zien.
Bronnen
- Fu, C., Turcotte, P. L., & Glasdam, S. (2026). Anticipatory grief in everyday life among dementia caregivers: A qualitative systematic review. Death Studies. https://doi.org/10.1080/07481187.2026.2759165
- Kim, K., Bangerter, L. R., Liu, Y., Finnie, D. M., Lapid, M. I., Gaugler, J. E., et al. (2025). Spouse and child caregivers’ experiences of lucid episodes in dementia: A mixed methods approach. Innovation in Aging, 9(6), igaf036. https://doi.org/10.1093/geroni/igaf036
- Masterson-Algar, P., Flynn, G., Bakker, C., et al. (2026). Content analysis of free online information and support available to young dementia carers across Europe. Dementia. https://doi.org/10.1177/14713012261500879
- Ng, Y. H., Wang, J. J., & Chow, A. Y. M. (2026). Conundrums and paradoxes in the pre-death grief experiences of dementia caregivers: A causal loop analysis. Social Science & Medicine, 407, 119676. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2026.119676
- Nguyen, T. T. (2026). Guilt in dementia caregiving before and after the death of a person with dementia: Perspectives of current and former female family caregivers. Journal of Women & Aging. https://doi.org/10.1080/08952841.2026.2746070
- O’Donnell, M. G., & Baker, Z. G. (2023). “I have accepted my father’s death; I was not sad but relieved.” Adaptive grief responses for bereaved dementia family caregivers: A scoping review. Omega, 92(4), 1958–1988. https://doi.org/10.1177/00302228231217334
- Pope, B., Gelling, L., Holland, S., & Cox, C. (2025). How do spouses experience living alone after their partner with dementia moves into a care home? Journal of Clinical Nursing, 34(9), 3592–3603. https://doi.org/10.1111/jocn.17831
- Sobers, T., Wolverson, E., Gardner, H., et al. (2025). A systematic review of the needs of children and young people of a parent diagnosed with young-onset dementia: Informing a nursing intervention. Journal of Advanced Nursing, 82(5), 4733–4749. https://doi.org/10.1111/jan.70205
- van de Veen, D., Smeets, B., Peetoom, K., de Vugt, M., Bakker, C., & Koopmans, R. (2026). The influence of caregivers’ lived experiences in decision-making processes on care transitions in young-onset dementia. Journal of Alzheimer’s Disease. https://doi.org/10.1177/13872877261498377
- Waddington, C., Clements, H., Crutch, S., et al. (2025). ‘Dementia has got two faces’: Grief as an experience of holding on and letting go for people living with primary progressive aphasia and posterior cortical atrophy. Aging & Mental Health, 29(8), 1426–1438. https://doi.org/10.1080/13607863.2025.2502793
- Watanabe, A., Hashimoto, Y., & Tanoue, M. (2026a). Bereavement disclosure decision-making in dementia care: Perspectives of staff in Japanese long-term care facilities. Geriatric Nursing, 70, 103988. https://doi.org/10.1016/j.gerinurse.2026.103988
- Watanabe, A., Hashimoto, Y., & Tanoue, M. (2026b). A questionnaire-based cross-sectional study of bereavement disclosure and support needs in dementia caregiving in Japan. Journal of Transcultural Nursing, 37(3), 402–408. https://doi.org/10.1177/10436596261417044
- Watanabe, A., Ueda, M., Suzuki, A., & Tanoue, M. (2026). Post-bereavement difficulties in people with dementia: A factor analytic study integrating attachment- and grief-informed perspectives from the perspective of professional caregivers. Geriatric Nursing, 74, 104433. https://doi.org/10.1016/j.gerinurse.2026.104433
Thema's in dit artikel
Geschreven door
Wouter van der Toorn is medeoprichter van RouwExpertise.nl en Bright Elephant en schrijft de meeste artikelen op de site. Hij leest wat er wereldwijd over rouw wordt onderzocht en zet dat om in gewone taal, voor wie zelf rouwt en voor wie met rouwenden werkt.
Sandra Jongeneelen is oprichter van Bright Elephant en medeoprichter van RouwExpertise. Ze gelooft dat rouw minder eenzaam wordt als we die samen leren dragen: als vriend, collega, op school, als werkgever, in de straat en in onze directe omgeving. Vroeg of laat krijgen we allemaal met rouw te maken.
Nieuwsbrief
Rouw in gewone woorden, in je mailbox
Eens in de twee weken sturen we je nieuwe artikelen, wat onderzoek over rouw laat zien en iets om te lezen of te kijken. Voor wie zelf rouwt en voor wie iemand bijstaat.
- Gratis
- Eens in de twee weken
- Afmelden met één klik
Verder lezen
ArtikelGratisTwintigduizend miskramen per jaar: wat dat doet met vrouwen en hun partners
De echo was gepland, de namen stonden op een lijstje. Dan komt de bloeding, en voor de buitenwereld is er niets gebeurd. Ook voor de statistiek niet. Wat een miskraam doet met vrouwen en hun…
Lees het artikel
ArtikelGratisRouw om verlies van gezondheid: wat langdurig zieken doormaken
Langdurig zieken rouwen om hun gezondheid, hun werk en hun identiteit. Toch wordt dat verdriet zelden herkend. Nederlands onderzoek toont aan dat deze rouw meetbaar is en verschilt van depressie…
Lees het artikel
ArtikelGratisDe troost van het doodgewone
Wat zeg je tegen een collega van wie de moeder net is overleden? Wouter van der Toorn pleit ervoor dat troost weer begint in je eigen straat, op je werk en bij de vereniging. Over Ton en Anneke, de…
Lees het artikel