Luisteren om te begrijpen

Waarom goed luisteren een vaardigheid is die je kunt oefenen, en wat het doet met degene die vertelt

Iemand vertelt dat zijn vader vorige maand is overleden. Binnen een paar tellen komt het antwoord. Dat het een zegen is dat hij niet lang heeft geleden. Dat een collega hetzelfde meemaakte. Dat er tegenwoordig goede rouwgroepen bestaan.

Alles goedbedoeld.

En toch is het gesprek dan al voorbij, want degene die vertelde is opgehouden met vertellen. Hoe snel dat gaat, is zelfs tot op de seconde nauwkeurig gemeten in de spreekkamer.

Amerikaanse onderzoekers luisterden ruim honderd opgenomen consulten terug. In iets meer dan een derde vroeg de arts wat de patiënt zelf wilde bespreken. Kreeg de patiënt die ruimte, dan werd hij meestal alsnog onderbroken, de helft van de keren al binnen elf seconden. En wie zijn zin wél mocht afmaken, was vaak binnen zes seconden klaar.

Zes seconden was dus genoeg geweest.

Wat onderzoekers bedoelen met goed luisteren

In de sociale psychologie bestaat inmiddels een omvangrijk onderzoeksveld rond wat “high-quality listening” heet, in het Nederlands luisteren van hoge kwaliteit. Guy Itzchakov en Avraham Kluger, twee van de meest actieve onderzoekers op dit terrein, omschrijven het als een combinatie van drie dingen. Aandacht, begrip, en een welwillende bedoeling richting degene die praat. Die laatste is de lastigste. Het gaat om luisteren met de bedoeling te snappen hoe het voor de ander is. Weerleggen, corrigeren en oplossen komen later, of helemaal niet.

Wat daarbij telt, is hoe het voor de verteller voelt. Onderzoekers vragen dus niet of de luisteraar goed raadde wat er speelde, maar of degene die vertelde zich gehoord voelde. In therapieonderzoek zie je hetzelfde. Robert Elliott en collega’s legden 82 studies naast elkaar, samen ruim zesduizend cliënten. Cliënten die hun therapeut invoelend vonden, gingen er meer op vooruit. Hoe precies die therapeut het gevoel van de cliënt raadde, deed minder voor de uitkomst dan of de cliënt zich begrepen voelde. Gehoord worden weegt zwaarder dan goed raden.

Wat het doet met degene die praat

Wie zich goed beluisterd voelt, verandert tijdens het gesprek. Itzchakov en collega’s lieten proefpersonen praten met een luisteraar die aandachtig was en niet oordeelde. Die mensen bleken zich minder op hun hoede te voelen. Ze hoefden zichzelf niet te verdedigen, en juist dan kwam er ruimte voor twijfel die ze daarvoor hadden weggedrukt. Dat ze er zelf ook anders over dachten dan ze eerst zeiden, bleek beter te verdragen dan verwacht. In later onderzoek konden ze na zo’n gesprek ook beter verwoorden wat ze nu eigenlijk vonden.

Zelfs bij onenigheid gebeurt dat. In 2024 lieten onderzoekers mensen praten over een onderwerp waarover ze het oneens waren. Wie daarbij een goede luisteraar tegenover zich had, werd milder in zijn standpunt en voelde zich meer verbonden met de ander. Die verbondenheid, en het wegvallen van de behoefte om jezelf te verdedigen, verklaart volgens hen het verschil.

Al dit onderzoek is gedaan met studenten en werknemers, en het ging over meningen. Met mensen die net iemand hebben verloren is het nooit herhaald. Dat luisteren ook dan zo werkt, is aannemelijk, maar niemand heeft het onderzocht.

Je kunt het leren

Kun je hier beter in worden? Ja, en er is niet veel voor nodig.

In 2025 kregen 320 mensen uit 86 landen zes uur les in luisteren (deep listening), verspreid over drie weken. Daarna ging ieder van hen in gesprek met iemand met wie hij het grondig oneens was. Wie die lessen had gevolgd, luisterde merkbaar anders. Die voelde zich dichter bij zijn gesprekspartner staan, begreep beter wat hij er zelf van vond, en schoof soms een stukje op in zijn standpunt.

Op het werk gebeurde iets vergelijkbaars. Werknemers die samen een training luisteren volgden, voelden zich daarna meer verbonden met hun collega’s. Ze hadden minder klachten van burn-out en dachten minder vaak aan opstappen. Drie weken later gold dat nog.

Zes uur training, dat is dan dus minder dan een werkdag. Oefening op bescheiden schaal dus. En dat heeft al impact!

Anne Goossensen, hoogleraar luisteren aan de Universiteit voor Humanistiek en in augustus overleden, waarschuwde begin 2026 in haar inaugurele reden wel voor luisteren als truc. Wie het terugbrengt tot een techniek, houdt slechts iets vlaks over. Wat een cursus wel kan doen, is je laten zien hoe je nu luistert, want dat is iets waar de meeste mensen nooit bij stilstaan. Wie erop gaat letten, merkt hoeveel haast erin zit, en hoe vaak we antwoorden waar we ook hadden kunnen ontvangen.

Figuurlijk op je handen zitten

Carl Rogers, de man achter de cliëntgerichte therapie, vertelde in 1964 aan een zaal studenten in Californië waar hij zich bij zichzelf het meest aan stoorde. Dat hij iemand soms niet begreep, vond hij nog niet zo erg. Erger was dat hij ophield met luisteren omdat hij al meende te weten wat de ander zou gaan zeggen. Pas naderhand merkte hij dan dat hij vooral zijn eigen gedachten had gehoord. En het ergst vond hij de keren dat hij de woorden van de ander een beetje boog, net genoeg om erin te horen wat hij wilde horen.

Hij wist ook hoe dat aan de andere kant voelt. Behandeld worden als iemand die je niet bent. Te horen krijgen dat je iets hebt gezegd wat je nooit zo bedoelde. Daar word je boos van, of je raakt de draad kwijt, of je geeft het op.

Daarin zit precies wat luisteren zo moeilijk maakt. Je hoofd loopt vooruit, vult aan, en zoekt het gaatje waar jij iets kunt zeggen. Op je handen zitten betekent dat je die drang voelt en er niets mee doet. Blijft één vraag over, makkelijk gesteld en moeilijk eerlijk te beantwoorden. Luister je om te reageren, of om te begrijpen?

Waarom dit bij verlies zwaarder weegt

Bij rouw telt dit allemaal zwaarder, en daar is een reden voor. Onderzoekers die uitzochten waarom mensen een nabestaande wel of niet steunen, openen met een zin die blijft hangen. Van alles wat rouw beïnvloedt, is de steun van anderen een van de weinige dingen die nog te veranderen zijn. Hoeveel iemand krijgt, staat niet vast.

Van rouw in vaste fasen blijkt weinig te kloppen. Wat wel uitmaakt voor hoe iemand eraan toe is, is of hij zin heeft kunnen geven aan zijn verlies. Dat weegt zwaarder dan de tijd die sinds het overlijden verstreken is. En wie zin wil geven aan een verlies, moet zijn verhaal ergens kunnen vertellen. Daar is een luisteraar voor nodig die het verhaal niet overneemt.

Goossensen maakte hier de kern van haar werk van. Zij leende twee manieren van kijken van de Noorse zorgfilosoof Kari Martinsen. De eerste brengt wat je hoort onder in vakjes: kenmerken, fasen, categorieën. Dat helpt wie begeleidt, maar het verhaal van de ander blijft er niet heel onder. De tweede manier ontvangt alleen. Daarvoor moet je je eigen zekerheden even opzijzetten, en de ruimte die dan leeg blijft is een uitnodiging aan de ander om naar voren te komen. Wat daaruit groeit, noemde zij rouwsensitieve afstemming: nabij zijn met weet van verlies, en zoeken naar hoe dat verlies voor deze ander voelt.

Nabestaanden zeggen zelf hetzelfde. Britse gezinnen die een jong familielid verloren door geweld vroegen vooral om hulp die op tijd komt en meebeweegt met wat zij nodig hebben, van mensen met het hart op de goede plek, die ook weten waar ze het over hebben. Iemand dus die eerst hoort waar het over gaat, en daarna pas iets aanbiedt.

Voor dat vermogen bestaat een woord: rouwgeletterdheid. Het komt van Lauren Breen en collega’s, die vinden dat sterven en verlies weer bij de gemeenschap horen en niet bij instellingen alleen. Rouw hoort niet uitsluitend thuis in de spreekkamer, maar ook in de straat, op het werk, bij de sportclub en aan de keukentafel. Daar komt het op luisteren aan. Goossensen vertaalde het naar wat het van mensen vraagt: weten hoe rouw zich kan tonen, nabij kunnen blijven zonder de drang om het te repareren, en zien dat een samenleving op compassie en kwetsbaarheid rust.

Wat je zelf niet hoort

Eén bevinding uit dat onderzoek is ontnuchterend: mensen horen het verschil niet. Wie vertelt én wie ernaast zit houdt iemand die met een half oor luistert aan voor iemand die aandachtig is. Je kunt er dus niet op vertrouwen dat het overkomt als je goed luistert, en al helemaal niet dat je het zelf merkt als je afdwaalt.

Naar luisteren in de Nederlandse rouwbegeleiding is trouwens nog bijna geen onderzoek gedaan. Goossensen begon daar een onderzoekslijn voor.

Voor de rouwbegeleider betekent het dat vakkennis pas van pas komt als het verhaal er is geweest. Voor de huisarts en de leidinggevende dat elf seconden te snel is. En voor de buurvrouw die niet weet wat ze moet zeggen iets geruststellends: ze hoeft niets te zeggen.

Dit zou je kunnen doen

Stel een tweede vraag voordat je iets van jezelf inbrengt. Het echte verhaal zit meestal achter het eerste antwoord, en komt er pas uit als iemand merkt dat je blijft.

Laat een stilte vallen als de ander ophoudt. Wacht net iets langer dan comfortabel voelt, want veel mensen zijn nog niet klaar, ze zoeken naar woorden. Dat is precies waar het verschil wordt gemaakt: in de paar seconden waarin je niets zegt.

Vertel in je eigen woorden terug wat je hebt gehoord, en vraag of het klopt. Niet als trucje, maar omdat je het echt wilt weten. Zit je ernaast, dan hoor je dat meteen.

Houd je advies binnen tot erom gevraagd wordt. Bijna alles wat je wilt zeggen, kan later ook nog.

En als jij degene bent die rouwt: je mag zeggen wat je nodig hebt. Dat je niet om advies komt, maar om een momentje waarin iemand naar je wil luisteren. Het klinkt misschien onhandig om zo binnen te komen, en het is de kortste weg naar een gesprek dat wel goed gaat.

Voor wie luistert komt het uiteindelijk aan op één vraag, en daar hoef je geen cursus voor te volgen: luister je om te reageren, of om te begrijpen? Het antwoord daarop hoor je zelf het eerst.

---

Bronnen:

• Breen, L.J., Kawashima, D., Joy, K., Cadell, S., Roth, D., Chow, A., & Macdonald, M.E. (2022). Grief literacy: A call to action for compassionate communities. Death Studies, 46(2), 425-433. https://doi.org/10.1080/07481187.2020.1739780
• Elliott, R., Bohart, A.C., Watson, J.C., & Murphy, D. (2018). Therapist empathy and client outcome: An updated meta-analysis. Psychotherapy, 55(4), 399-410. https://doi.org/10.1037/pst0000175
• Goossensen, A. (2022). ‘Stuck in a frozen or timeless time’. Rouwen als kunst en kunde. Lectorale rede, 21 april 2022. Dordrecht: HBO Drechtsteden, lectoraat Transitie, Rouw & Verlies.
• Goossensen, A. (2026). Thanatos & Philia. Op weg naar een sterfcultuur geworteld in wijsheid. Lectorale rede, 16 januari 2026. Breda: Avans Hogeschool, Centre of Expertise Perspectief in Gezondheid.
• Holland, J.M., & Neimeyer, R.A. (2010). An examination of stage theory of grief among individuals bereaved by natural and violent causes: A meaning-oriented contribution. Omega, 61(2), 103-120. https://doi.org/10.2190/OM.61.2.b
• Itzchakov, G., & Bodie, G.D. (2026). Puzzles of interpersonal listening: Conflicting findings, theories, and future research. Social and Personality Psychology Compass. https://doi.org/10.1111/spc3.70145
• Itzchakov, G., DeMarree, K.G., Kluger, A.N., & Turjeman-Levi, Y. (2018). The listener sets the tone: High-quality listening increases attitude clarity and behavior-intention consequences. Personality and Social Psychology Bulletin, 44(5), 762-778. https://doi.org/10.1177/0146167217747874
• Itzchakov, G., Kluger, A.N., & Castro, D.R. (2017). I am aware of my inconsistencies but can tolerate them: The effect of high quality listening on speakers’ attitude ambivalence. Personality and Social Psychology Bulletin, 43(1), 105-120. https://doi.org/10.1177/0146167216675339
• Itzchakov, G., Weinstein, N., & Cheshin, A. (2023). Learning to listen: Downstream effects of listening training on employees’ relatedness, burnout, and turnover intentions. Human Resource Management, 62(4), 565-580. https://doi.org/10.1002/hrm.22103
• Itzchakov, G., Weinstein, N., Leary, M., Saluk, D., & Amar, M. (2024). Listening to understand: The role of high-quality listening on speakers’ attitude depolarization during disagreements. Journal of Personality and Social Psychology, 126(2), 213-239. https://doi.org/10.1037/pspa0000366
• Kluger, A.N., Lehmann, M., Aguinis, H., Itzchakov, G., Gordoni, G., Zyberaj, J., & Bakaç, C. (2024). A meta-analytic systematic review and theory of the effects of perceived listening on work outcomes. Journal of Business and Psychology, 39(2), 295-344. https://doi.org/10.1007/s10869-023-09897-5
• Logan, E.L., Thornton, J.A., & Breen, L.J. (2018). What determines supportive behaviors following bereavement? A systematic review and call to action. Death Studies, 42(2), 104-114. https://doi.org/10.1080/07481187.2017.1329760
• Moin, F.K.T., Itzchakov, G., Kasriel, E., & Weinstein, N. (2025). Deep listening training to bridge divides: Fostering attitudinal change through intimacy and self-insight. Journal of Applied Social Psychology, 55(4), 211-223. https://doi.org/10.1111/jasp.13086
• Rogers, C.R. (1980). Experiences in communication. In: A Way of Being (pp. 5-26). Boston: Houghton Mifflin.
• Singh Ospina, N., Phillips, K.A., Rodriguez-Gutierrez, R., Castaneda-Guarderas, A., Gionfriddo, M.R., Branda, M.E., & Montori, V.M. (2019). Eliciting the patient’s agenda: Secondary analysis of recorded clinical encounters. Journal of General Internal Medicine, 34(1), 36-40. https://doi.org/10.1007/s11606-018-4540-5
• Wallace-Hanlon, S., Green Stewart, K., Okafor-Sholaja, N., Peck, S., Fonagy, P., Campbell, C., & Simes, E. (2026). Forgotten grievers: What services can learn from families bereaved by youth-violence-related homicide. Death Studies. https://doi.org/10.1080/07481187.2026.2705379